ابوالقاسم فردوسی:دیدگاه های فلسفی استاد غلامحسین دینانی (معرفت 9)

کتاب «ابوالقاسم فردوسی؛ دیدگاه‌های فلسفی استاد غلامحسین دینانی» با تحقیق و تدوین اسماعیل منصوری‌لاریجانی از مجموعه‌کتاب‌های برنامه‌ی تلویزیونی «معرفت»، از سوی انتشارات سروش منتشر و روانه‌ی بازار نشر شده است. در مقدمه‌ی کتاب «ابوالقاسم فردوسی» آمده است: حکیم ابوالقاسم فردوسی یکی از شخصیت‌های برجسته‌ی ادب فارسی و حماسه‌سرای ایرانی است که با خلق شاهنامه زبان فارسی را احیا کرد. حماسه‌سرایی‌های حکیم فردوسی صرفا جنبه‌ی اسطوره‌ای ندارد، بلکه از معانی و مفاهیم بلند حکمی و عرفانی برخوردار است. هر صاحب‌ذوقی که شاهنامه را بخواند، تحت‌تأثیر وطن‌پرستی و حکمت ایرانی همراه با اخلاق و آموزه‌های اسلامی قرار می‌گیرد. برخی حکیم فردوسی را هم‌تراز «هومر» دانسته‌اند. فردوسی از نظر قدرت تخیل و تصویر در اوج عظمت است، و از حیث اخلاق و عاطفه‌ی انسانی و آنچه می‌توان فتوت و جوانمردی نامید، گوی سبقت را از بسیاری سرایندگان ربوده است. فردوسی همان‌طور که از توانایی کامل و شگفت‌انگیزی در به‌وجودآوردنِ افسانه یا اسطوره‌های بزرگ براساس قدرت تخیل و تصویر برخوردار است، در بهره‌گیری از عقل و خرد و برهان و استدلال، حکیم عالی‌مقامی شمرده می‌شود. او اگرچه صحنه‌های رزم و جنگ را به تصویر کشیده، در واقع به‌دنبال آن است که تعرض باطنی انسان، یعنی جنگ میان نیروهای اهریمنی و یزدانی و تعارض میان خوبی‌ها و بدی‌ها را بیان کند و ریشه‌ی آن‌ها را بیابد. ایشان ریشه‌ی بدی‌ها را در خودِ انسان جست‌وجو می‌کند، اما آنچه از سوی رحمان می‌رسد خوبی‌هاست، کمااینکه قرآن کریم هم می‌فرماید؛ در جبهه‌ی اهریمنی، کسانی مانند ضحاک ماردوش، افراسیاب و گرسیوز مظهر نیروهای اهریمنی شناخته می‌شوند، اما فریدون، کیخسرو، بهرام گور و انوشیروان مظهر ایزدی هستند که ستوده می‌شوند. درحقیقت، فردوسی در شاهنامه از فرازوفرود روح انسان سخن می‌گوید و شاهنامه همانند آینه‌ای است که شادی و غم زندگی را در آن به نمایش می‌گذارد. توصیه‌های اخلاقی، مقاومت و پایداری در برابر مشکلات را می‌توان سلسله‌ای از تعالیم اخلاقی او در شاهنامه به شمار آورد. او در این کار از موضعی فلسفی برخوردار است و از اسرار حکمت الهی و رموز یزدانی سخن می‌گوید و در واقع، باب عرفان را نیز می‌گشاید و مخاطب خود را به عالم معرفت فرا می‌خواند.